امروزه از ورزش به عنوان یکی از روشهای درمانی در بهبود مبتلایان به اختلالات روانی استفاده میشود که نتایج مفید و ثمربخشی را به همراه داشته است. ورزش مقوله ای است که از بدو خلقت همراه انسان بوده و فعالیت منظم جسمانی باعث تعدیل خصوصیات جسمانی و روانی افراد میشود. ورزش باعث تخلیه هیجانات و نشاط و شادابی خاص میگردد و میتواند به عنوان عاملی در جهت کاهش اختلالات رفتاری مورد استفاده قرار میگیرد(56).

ورزش و فعالیت بدنی منظم، تاثیری مثبت و پایدار بر روی شاخصهای مختلف  سلامت روان دارد پژوهش حسینی و همکاران 1385 نشان داد که ورزش در حد متوسط ،با کاهش افسردگی، اضطراب، اختلالات روان تنی ، وسواس، روان پریشی و روان نژندی همراه است(57) .مطالعات انجام شده نشان می دهد که ورزش هم در کوتاه مدت وهم در دراز مدت تقویت روانی وبهبود ذهنی به همراه می آورد.

آرگایل[1] براین عقیده است که، شركت منظم و طولاني مدت در تمرينات بدني، صفات شخصيتي را عوض مي‌كند (مانند صفت اضطراب و افسردگي) و موجب کاهش آنها می گردد و فرد را برای فراهم نمودن زندگی آرام و با نشاط آماده می کند. بر این اساس ورزش می تواند یکی از شیوه های کاهش استرس در افراد باشد.

يكي از اصولي كه براي طراوات و شادابي جسم و روان انسان لازم و ضروری است ورزش کردن و استمرار بر آن است. به واقع ورزش می تواند بسیاری از استرسها را در فرد کاهش دهد و زندگي پر نشاطي را فراهم نماید(12).

تحقیقات بسیاری فواید حاصل از انجام فعالیت جسمانی راتایید نموده اند(58)زیرا، زندگی بی تحرک  با خطر ابتلا به بسیاری از بیماریهای مزمن همراه است بطوری که سالانه دو میلیون مرگ در جهان به دلیل زندگی کم تحرک رخ میدهد،این در حالی است که60%جمعیت جهان حداقل میزان توصیه شده فعالیت با شدت متوسط را انجام نمیدهند(58)

سازمان بهداشت جهانی اعلام نموده است که روزانه 30 دقیقه فعالیت جسمانی با شدت متوسط، همانند راه رفتن سریع، اثرات فراوانی برای سلامتی بدن دارد(58). در ایران شیوع کم تحرکی بین زنان رده سنی 15-24 ساله 68درصد و برای مردن 15-24 ساله 5/14 درصد است(59). بنابراین لازمست که فعالیت جسمانی بین تمامی افراد از جمله جوانان افزایش یابد و همین امر یکی از شاخصهای منتهی به سلامت است که در شعار مردم سالم تا سال 2010 در نظر گرفته شده است(58). با توجه به شیوع بی تحرکی در بین دانشجویان دختر و کاهش روند فعالیت جسمانی آنها با افزایش سن و نیز انتخاب زندگی غیر فعال جسمانی بعد از دانش آموختگی از دانشگاهها(58و59)، مداخلات مربوط به فعالیت جسمانی در این قشر، در طی تحصیلات دانشگاهی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.(58) امروزه کم حرکتی ناشی از زندگی صنعتی مشکلات زیادی را برای انسان ایجاد کرده است .لذا ورزش از نیازهای ضروری انسان میباشد. در مدیریت منابع انسانی توجه به سلامت جسمی و روانی دانشجویان بیش از پیش مورد توجه قرار دارد، زیرا محصول دانشگاه که همان دانشجویان تربیت شده میباشند، از عوامل مهم پیشرفت جوامع به شمار میروند .بنظر میرسد تمرینات ورزشی همراه با فواید جسمی و روانی بتواند از طریق کنترل سطح تحریک از عضلات به مغز به طور موثر در مقابله با فشار روانی به دانشجویان کمک نماید(18).

در سطح جهان بیش از 60 درصد افراد بزرگسال از فعالیت بدنی کافی برخوردار نیستند(24)، بر طبق آمارهای بخش بهداشت و خدمات انسانی ایالات متحده بیشتر از 60 درصد آمریکاییها فعالیت منظم وزشی ندارند و 25 درصد آنها اصلا ورزش نمیکنند.این آمار،زنگ خطری است که اهمیت توجه به ورزش رابیان میکند(58). بیش از 30 درصد اروپاییان فاقد فعالیت بدنی کافی هستند و سطح فعالیت جسمی آنها به مرور کاهش پیدا میکند.در بیشتر کشورهای اروپایی چاقی از سال 1980-1990 بین 10الی 40 درصد افزایش یافته است. فعالیت جسمی کم بعد از سیگار دومین عامل خطر در کشورهای در حال توسعه میباشد(60).

ورزش و تمرینات بدنی همواره پدیده ای مثبت تلقی شده و بی اعتنایی به آن خطرات فردی و اجتماعی را بدنبال داشته و این امر باعث شده تا جوامع و افراد در اندیشه تقویت جسمی، به عنوان درمانی برای ناخوشی ها و بخصوص برخی از اختلالات بدنی و روانی می باشد. برای این که هر کس بتواند با سلامت و تندرستی کامل از زندگی پر نشاطی بهره مند شود باید در تمام طول عمر به طور مرتب ورزش کند(61). ازدیر باز حرکت به عنوان یکی از نیازهای اساسی بشر نقش مهمی در زندگی فرد داشته و قدمت آن به ظهور بشر در روی زمین بر می گردد.(61).

ورزش میتواند به طور محسوسی عملکرد و ظاهر بدن را بهبود بخشد.فعالیتها و ورزشهای برنامه ریزی شده میتواند اثرات مفید انها را افزایش دهد و تغییرات مطلوب در ظاهر و عملکرد بدن را به تاخیر بیندازد(62) .فعالیت جسمانی هم بر جسم و هم بر روان اثرات مثبت دارد. از نظر جسمی، فعالیت جسمانی، خطر بیماریهای قلبی و عروقی ، برخی از سرطانها از جمله سرطان کولون و سرطان سینه و همجنین دیابت نوع 2 را کاهش میدهد. سهم مرگهای مرتبط با عدم فعالیت جسمانی و رژیم غذایی در سال 2005، برابر 19693000 مورد به علت بیماریهای فشار خون،کلسترول بالا و اضافه وزن بوده است(63). فعالیت جسمانی میتواند سلامت اسکلتی-عضلانی را ارتقا بخشد،وزن بدن را متعادل نگهدارد.از فعالیت جسمانی در مداخلات کاهش وزن و سلامت قلبی عروقی استفاده میشود(7). افراد مبتلا به استئو پروز که یک نوع بیماری مزمن میباشد ممکن است به فعالیت بدنی بخصوص زمانی که با درمان دارویی مناسب و دریافت کلسیم همراه شود، پاسخ مثبتی نشان دهند(60).

در مجموع اثرات مثبت جسمی فعالیت ورزشی را به صورت زیر میتوان خلاصه کرد:

اثرات روی سیستم قلب و عروق به صورت: کاهش فشار خون سیستولیک و دیاستولیک، افزایش میزان اکسیژن خون، کاهش کلسترول، افزایش لیپو پروتئین با دانسیته بالا، کاهش تری گلیسرید سرم، افزایش گردش خون محیطی و برگشت آن، کاهش تعداد ضربان قلب در حال استراحت، افزایش خون تغذیه کننده قلب و افزایش کارایی عضله قلب، افزایش بهبود ضربان قلب بعد از ورزش

اثرات ایمونولوژیک مرتبط با سرطان به صورت: کاهش بروز انواع سرطان، ارتقاء روند بهبودی بعد از درمان، افزایش گردش لکوسیتها.

اثرات آندوکرین و متابولیک به صورت: ارتقاء و بهبود تحمل گلوکز، کاهش عکس العمل به فشارهای روانی اجتماعی، کاهش چربی بدن، افزایش بتا آندورفین، افزایش اکسیداسیونهای اسیدهای چرب، افزایش متابولیسم

اثرات اسکلتی عضلانی به صورت: افزایش توده عضله، حفظ و نگهداری توده استخوانی،پیشگیری یا بهبود درد مفاصل و پشت، افزایش قدرت عضلانی(64).

همچنین فعالیت جسمانی میتواند نشانه های افسردگی،اضطراب و استرس را کاهش دهد(7).ارتقاء مفهوم از خود، ارتقاء تصویر از بدن، کاهش اضطراب و افسردگی، ارتقاء هوشیاری مغزی و ارتقاء خلق عمومی و سلامت روانی از پیامدهای ورزش منظم میباشد(64).افرادیکه در برنامه های تناسب اندام و ورزش شرکت میکنند کارایی آنها و نگرششان در محل کار بهتر است و اشتباهات کمتری میکنند و از شادابی بیشتری برخوردار هستند. شرکت در فعالیتهای ورزشی باعث اعتماد به نفس بیشتری در افراد میشود.اینها همه باعث میشود که فرد خود را در وضعیت بهتری تصور نماید و از بسیاری از فواید روانی اجتماعی که نتیجه سالم بودن بدن و اندام است، برخوردار باشد(65).در مجموع اثرات مثبت روانی اجتماعی رفتار ورزشی را به صورت زیر میتوان خلاصه کرد:

  • نشانه های استرس،افسردگی و اضطراب را کاهش میدهد
  • باعث خواب بهتر و مطلوب میشود
  • باعث افزایش تعاملات اجتماعی و نشاط میشود و روحیه اجتماعی بودن را افزایش میدهد
  • اعتماد به نفس و استقلال را بیشتر میکند
  • احساس توانایی و انرژی بیشتر را به دنبال دارد
  • ظرفیت و توانایی را برای مقابله با مصرف دخانیات ،مواد اعتیاد آور و الکل افزایش میدهد
  • کسب مهارتهای جدید و شناخت فعالیتهای متنوع
  • رقابت دوستانه
  • احساس رضایتمندی در انجام فعالیتها و انجام کارها با حداکثر توانایی
  • تجربه تفریح و شادی ،احساس لذت و هیجان ناشی از فعالیت جسمانی
  • لذت بردن از زندگی
  • جلب احترام و پذیرش از طرف دیگران
  • افزایش حافظه و توان یادگیری و تمرکز بهتر(64).

تئوری هایی که در مورد نقش ورزش در کاهش استرس  مطرح هستند
عبارتند از اینکه: در هنگام یک استرس قریب به 1500 واکنش شیمیایی در بدن رخ می دهد که در طی این واکنش ها هورمون ها، مواد هادی عصبی و تولیدات سمی و زائد زیادی تولید می شوند که برآیند این واکنش ها منجر به تحریک سیستم قلبی عروقی و کاهش عملکرد سیستم گوارشی و در نهایت آماده شدن بدن در مقابل استرس و آمادگی برای بروز پاسخ مناسب به عامل استرس زا است. متاسفانه در صورت عدم تخلیه این آمادگی بدنی  محصولات زائد تولید شده در سیستم گردش خون پخش شده  و می توانند سبب بیماری و تضعیف سیستم ایمنی و مستعد شدن به بیماری ها شوند. ورزش و فعالیت فیزیکی با فراهم ساختن امکان تخلیه ی و مصرف این مواد زائد (با قرار دادن بدن در وضعیت پاسخ به استرس ) سبب دفع این مواد واسطه ای زاید و بیماری زا شده و به سلامت فرد کمک،شایانی،میکند.
همچنین در هنگام استرس عضلات بدن به خصوص در صورت و اندام ها منقبض و سفت می شوند، ورزش با استفاده از عضلات و مصرف ذخایر انرژی عضلانی این انقباضات نابجا را کاهش می دهد و در بازگشت عضلات به توان اولیه خود نقش مهمی ایفا می کند. برخی ورزش ها مثل یوگا و ورزش های کششی در این امر نقش برجسته ای دارند. با توجه به اینکه در بدن هورمون هایی وجود دارند که به آنها مخدرهای درونزا  می گوییم ( اندورفین ) این هورمون ها در خلال فعالیت فیزیکی  و تا 20 دقیقه پس از پایان فعالیت افزایش چشمگیری پیدا می کنند و سبب خاصیت ضد درد (آرامبخشی )میشوند. یکی از مزایای ورزش های آرامش بخش و فعالیت های فیزیکی منظم این است که فرد از شرایط  و تغییرات بدن خود بهتر آگاه می شود و مواردی را که قبلا”  به آن توجه نداشته است مثل عمق تنفس، ضربان قلب و قدرت عضلانی و… را حس می کند و به تغییرات آنها آگاه می شود. این آگاهی جدید باعث می شود که فرد تغییراتی را که به دنبال برخورد با استرس  در وی رخ می دهد زودتر حس کند و با رفع عامل استرس زا  نگذارد که این استرس ها سبب بروز بیماری در وی شوند. در واقع فعالیت فیزیکی سبب افزایش حساسیت وی به واکنش های ناشی از برخورد با استرس می شود و وی زودتر از سایر افراد غیر ورزشکار برای کنارآمدن با عوارض واکنش نشان می دهد و لذا کمتر به بیماری های ناشی از استرس مبتلا می شود(58).

هر چند 20 تا 30 دقیقه ورزش ممکن است برای کاهش استرس کافی باشد اما 60 دقیقه ورزش فوائد روانی بیشتر را ایجاد می کند. بر طبق دستورالعمل مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریها و نیز نظریات کالج آمریکایی طب ورزش،  ورزشی که 20 تا 30 دقیقه وحداقل 3 بار در هفته وبا شدت 60 تا 90 درصد حداکثر ضربان قلب انجام پذیرد می تواند فوائد روانی بیشتری را دارا باشد . با این همه دیگر فعالیت های تفریحی از قبیل : بازیهای توپی، ورزشهای آبی ومشابه آن  نیز می تواند از نظر روانی ثمر بخش ومفید باشند (63).

با استناد به مطالب فوق، علیرغم روشهای موجود برای کاهش استرس و بهبود شیوه های مقابله با استرس، هنوز استرس و نحوه برخورد با آن و عوارض ناشی از آن برای قشر دانشجو موجب ایجاد مشکلات مضاعف میگردد. لذا در این مطالعه ما بدنبال، چگونگی ارتباط بین فعالیت منظم ورزشی با شیوه های مقابله با استرس در دانشجویان دختر پرستاری است، هستیم ؛ تا بتوانیم راهکارهایی، برای ارتقاء فعالیت منظم ورزشی که میتوان در نهایت قدرت مقابله استرس در دانشجویان را با استرسهای مختلف افزایش دهد، را تدوین کنیم. بر این اساس در این مطالعه از فعالیتهای منظم ورزشی که یکی از شیوه های بی خطر و بدون عارضه محسوب میگردد و قابل دسترسی برای عموم است استفاده گردید.